લેખમાળાના આરંભે બે શબ્દો…
પ્રિય વાચકમિત્રો, સસ્નેહ નમસ્કાર!
માનવજીવન એટલે સુખ-દુઃખ, આશા-નિરાશા, સફળતા-નિષ્ફળતા, કર્તવ્ય અને જવાબદારીઓથી ભરેલી એક યાત્રા. આ યાત્રામાં ક્યારેક આનંદની ક્ષણો આવે છે, તો ક્યારેક સંકટોનાં કાળાં વાદળો મન પર છવાઈ જાય છે. ક્યારેક શું કરવું તે સ્પષ્ટ સમજાય છે, તો ક્યારેક યોગ્ય-અયોગ્યની દ્વિધામાં મન અટવાઈ જાય છે. આવા સમયે મનને સ્થિરતા આપે, વિચારોને સાચી દિશા ચીંધે અને જીવનને જોવાની નવી દૃષ્ટિ આપે તેવા માર્ગદર્શનની આપણને જરૂર પડે છે.
હજારો વર્ષ પહેલાં કુરુક્ષેત્રના રણમેદાન પર અર્જુનના મનમાં પણ આવી જ મૂંઝવણ ઊભી થઈ હતી. સામે ઊભેલા સ્વજનો, ગુરુજનો અને મિત્રો સામે તેને યુદ્ધ કરવાનો સમય આવ્યો હતો. એક બાજુ કર્તવ્ય હતું, તો બીજી બાજુ સંબંધોનો પ્રેમ, કરુણા અને મોહ. એક મહાન ધનુર્ધર હોવા છતાં અર્જુન મનથી ભાંગી પડ્યો. તેના હાથમાંથી ગાંડીવ ધનુષ્ય નીચે સરી પડ્યું અને તેના મનમાં અસંખ્ય પ્રશ્નો ઊભા થયા.
આવા સમયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેને જે ઉપદેશ આપ્યો, તે જ શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા.
ભગવદ્ગીતા માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી; તે માનવ મન, કર્તવ્ય, કર્મ, જ્ઞાન, ભક્તિ, આત્મસ્વરૂપ અને જીવનમૂલ્યો અંગે ઊંડો વિચાર કરતો મહાન તત્ત્વજ્ઞાનગ્રંથ છે. તેના વિચારોનો અભ્યાસ કરવાથી આપણને માત્ર પ્રાચીન કાળના એક પ્રસંગની માહિતી જ નથી મળતી, પરંતુ પોતાના જીવનને નવા દૃષ્ટિકોણથી જોવાની તક પણ મળે છે.
આ જ જિજ્ઞાસામાંથી ભગવદ્ગીતાનો અભ્યાસ કરવાનો અને તેના વિચારો સામાન્ય વાચકો સુધી પહોંચાડવાનો આ એક નાનકડો પ્રયાસ છે.
આ લેખમાળાનો ઉદ્દેશ શું છે?
ગીતાનું મહત્ત્વ આપણે સૌએ સાંભળ્યું છે. ઘણાને તેના શ્લોકો પરિચિત હોય છે; કેટલાક નિયમિત રીતે તેનું પારાયણ કરે છે, તો કેટલાક વિવિધ ભાષ્યગ્રંથો દ્વારા તેનો અભ્યાસ કરે છે. તેમ છતાં એક પ્રશ્ન મનમાં આવે છે — ગીતાનું જ્ઞાન આપણા રોજિંદા જીવનમાં કેવી રીતે ઉતારવું?
કુટુંબના સંબંધો જાળવતી વખતે, વ્યવસાય કરતી વખતે, કર્તવ્ય બજાવતી વખતે, સફળતા-નિષ્ફળતાનો સામનો કરતી વખતે, અથવા મનમાં ચિંતા અને મૂંઝવણ ઊભી થઈ હોય ત્યારે ગીતાના વિચારો આપણને કઈ દિશા આપી શકે?
આ લેખમાળામાં આપણે આવા પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કરવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
ગીતાના દરેક વિચારનો અર્થ આપણી મરજી પ્રમાણે કાઢવો એ આ લેખમાળાનો હેતુ નથી. ઊલટું, મૂળ શ્લોકનો સંદર્ભ સમજવો, તેનો અર્થ જાણવો, વિવિધ અર્થછાયાઓનો વિચાર કરવો અને પછી આજના જીવન સાથે તેનો સંબંધ શોધવો, એ આ લેખમાળાની ભૂમિકા રહેશે.
લેખમાળાનું સ્વરૂપ કેવું હશે?
આપણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાનો અભ્યાસ તેના અઢાર અધ્યાયોના ક્રમમાં કરવાનો પ્રયત્ન કરીશું. પહેલા અધ્યાયથી શરૂઆત કરીને આગળ ક્રમશઃ દરેક અધ્યાયનો આશય સમજીશું.
દરેક લેખમાં બને ત્યાં સુધી નીચેની બાબતો સમાવિષ્ટ હશે:
૧. અધ્યાયની પૃષ્ઠભૂમિ : સંબંધિત પ્રસંગ, પાત્રો અને તે પ્રસંગ પાછળની પરિસ્થિતિ સમજીશું.
૨. પસંદ કરેલા મૂળ શ્લોકો : સંસ્કૃત શ્લોકો સાચા અધ્યાય અને શ્લોક ક્રમાંક સાથે આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
૩. સરળ અર્થ : શ્લોકનો આશય સામાન્ય વાચકોને સહેલાઈથી સમજાય તેવી ભાષામાં રજૂ કરીશું.
૪. શ્લોકનું વિવેચન : શ્લોકનો સંદર્ભ, તેના મહત્ત્વના શબ્દો અને તાત્ત્વિક આશય સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
૫. આપણું ચિંતન : શ્લોકના આશય પર આધારિત સ્વતંત્ર વિચારો રજૂ કરીશું. મૂળ ગ્રંથના અર્થ અને આપણી વ્યક્તિગત ટિપ્પણી વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ રાખવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
૬. આધુનિક જીવનમાં સંદર્ભ : ગીતાના વિચારોનો ઉપયોગ આજના જીવનમાં કેવી રીતે સમજી શકાય, તે માટે રોજિંદા અનુભવોનાં ઉદાહરણો આપીશું.
૭. યોગ્ય છબીઓ : લેખના પ્રસંગ કે વિચારને વધુ અસરકારક રીતે સમજાવવા માટે વિષયને અનુરૂપ ચિત્રોનો ઉપયોગ કરીશું.
આ રીતે દરેક લેખ માત્ર માહિતી આપનારો ન રહેતાં, વાચકને વિચાર કરવા પ્રેરે તેવો બને, એવી અપેક્ષા છે.
પહેલા અધ્યાયથી શરૂઆત કેમ?
ભગવદ્ગીતાનો પહેલો અધ્યાય અર્જુનવિષાદયોગ તરીકે ઓળખાય છે.
આ અધ્યાયમાં આપણને મુખ્યત્વે યુદ્ધભૂમિ પરની પરિસ્થિતિ, બંને સેનાઓની તૈયારી, અર્જુનને દેખાતા સ્વજનો અને તેના મનમાં ઊભો થયેલો તીવ્ર સંઘર્ષ જોવા મળે છે.
કદાચ કેટલાક વાચકોને પ્રશ્ન થાય કે ગીતાનો પહેલો અધ્યાય અર્જુનના દુઃખ અને મૂંઝવણથી ભરેલો હોય ત્યારે તેમાંથી આપણે શું શીખી શકીએ?
મારા મતે, આ જ બાબતમાં આ અધ્યાયનું મહત્ત્વ છુપાયેલું છે. કારણ કે કોઈ પણ મહત્ત્વના માર્ગદર્શનની શરૂઆત ઘણી વાર કોઈ પ્રશ્ન ઊભો થવાથી થાય છે. મનમાં મૂંઝવણ ન હોય, તો ઉત્તર શોધવાની જરૂર પણ લાગતી નથી.
અર્જુનના પ્રશ્નો, તેની વ્યાકુળતા અને તેના મનનો નૈતિક સંઘર્ષ સમજ્યા વિના શ્રીકૃષ્ણના આગળના ઉપદેશનું મહત્ત્વ પૂર્ણપણે સમજવું મુશ્કેલ છે.
તેથી આપણે પહેલા અધ્યાયનો અભ્યાસ માત્ર યુદ્ધના વર્ણન પૂરતો સીમિત ન રાખતાં, માનવ મન અને નિર્ણયપ્રક્રિયાની દૃષ્ટિએ પણ કરવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
આ લેખમાળા અંતિમ નિર્ણય નથી, પરંતુ સામૂહિક ચિંતન છે
આ લેખમાળાના સંદર્ભમાં એક વાત નમ્રતાપૂર્વક સ્પષ્ટ કરવા ઇચ્છું છું. ભગવદ્ગીતા જેવા મહાન ગ્રંથનો આશય પૂર્ણપણે સમજવા માટે ઊંડો અભ્યાસ, ચિંતન અને અનુભવી અભ્યાસુઓનું માર્ગદર્શન જરૂરી છે. એક લેખમાં કે એક ભાષ્યમાં સંપૂર્ણ તત્ત્વજ્ઞાન સમાવવું શક્ય નથી.
તેથી અહીં રજૂ થયેલા વિવેચનને અભ્યાસ અને ચિંતનની યાત્રાના એક પ્રયાસ તરીકે સ્વીકારશો. જ્યાં જુદા જુદા ભાષ્યકારોમાં મતભેદ હશે, ત્યાં યોગ્ય સંદર્ભ સાથે તેમના મતનો વિચાર કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવશે. કોઈ શ્લોકનો અર્થ સ્પષ્ટ ન હોય તો તે અંગે ઉતાવળે નિષ્કર્ષ કાઢવાને બદલે વધુ અભ્યાસને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવશે.
આ લેખમાળાના લેખો પ્રસિદ્ધ કરતાં પહેલાં ભગવદ્ગીતાના અભ્યાસુઓ પાસે તેમની ચકાસણી કરાવવાનો પણ વિચાર છે. તેમના સૂચનો, સુધારા અને માર્ગદર્શનના આધારે લેખોને વધુ સચોટ, સમૃદ્ધ અને વાચકો માટે ઉપયોગી બનાવવાનો પ્રયત્ન રહેશે.
કારણ કે જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં શીખવાની પ્રક્રિયા ક્યારેય પૂરી થતી નથી. આપણે જેટલો અભ્યાસ કરીએ, તેટલા નવા પાસાં સામે આવે છે.
પ્રિય વાચકમિત્રો, આપની પાસેથી કેટલીક અપેક્ષાઓ…
મારી ઇચ્છા છે કે આ લેખમાળા માત્ર લેખકે લખવું અને વાચકોએ વાંચીને પૂરું કરવું, એટલા પૂરતી સીમિત ન રહે. તે લેખક અને વાચકો વચ્ચેનો એક અર્થપૂર્ણ સંવાદ બને.
લેખ વાંચ્યા પછી તેમાંના વિચારો પર ચિંતન કરશો. કોઈ અર્થ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે એમ લાગે તો આપનું સૂચન આપશો. કોઈ શ્લોકનો જુદો અર્થ આપે અભ્યાસથી જાણ્યો હોય, તો તે સંદર્ભ સાથે જણાવશો. લેખમાં કોઈ ત્રુટિ, સંદિગ્ધતા કે સુધારાની જરૂર લાગે તો તે નિઃસંકોચ અમારા ધ્યાન પર લાવશો.
ખાસ કરીને ભગવદ્ગીતાના અભ્યાસુઓ, સંસ્કૃતના જાણકારો, તત્ત્વજ્ઞાનના વિદ્યાર્થીઓ અને વિવિધ ભાષ્યગ્રંથોનો અભ્યાસ કરેલા વાચકો આ પ્રયત્ન તરફ માર્ગદર્શકની ભૂમિકાથી જુએ, એવી મારી નમ્ર વિનંતી છે.
આપનાં સૂચનોથી લેખો વધુ સચોટ બનશે, આપણી સમજ સમૃદ્ધ થશે અને આ લેખમાળાની ગુણવત્તા વધશે.
મતભેદ હોઈ શકે; પરંતુ ચર્ચા પરસ્પર આદરથી, અભ્યાસપૂર્ણ સંદર્ભોના આધારે અને સત્યની શોધની ભાવનાથી થાય, એટલી જ અપેક્ષા છે.
ચાલો, એક ચિંતનયાત્રાની શરૂઆત કરીએ!
ભગવદ્ગીતા આપણને માત્ર શું વિચારવું તે જ નથી કહેતી; પરંતુ આપણે કેવી રીતે વિચારીએ છીએ, આપણા નિર્ણયો કયા આધારે લઈએ છીએ અને આપણાં કર્મોનાં પરિણામો કેવી રીતે સમજીએ છીએ, તેનો પણ વિચાર કરવા પ્રેરે છે.
આ લેખમાળા દ્વારા આપણે શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશનો અભ્યાસ કરીશું, અર્જુનના પ્રશ્નો તરફ જોઈશું, શ્લોકોના અર્થ સમજીશું અને તેમાંથી આપણા જીવન માટે કયા વિચારો આત્મસાત કરી શકાય તેની શોધ કરીશું.
આ યાત્રામાં મારાથી કોઈ ત્રુટિ રહી જાય તો તે સુધારવાની મારી તૈયારી રહેશે. આપની પાસેથી યોગ્ય સૂચનો મળે તો તેમનો સ્વીકાર કરીને લેખોને વધુ પરિપૂર્ણ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવશે.
આપણે સૌ સાથે મળીને આ અભ્યાસને વધુ અર્થપૂર્ણ, જ્ઞાનસમૃદ્ધ અને જીવનોપયોગી બનાવીએ.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાનું જ્ઞાન સમજવાનો, તેના પર ચિંતન કરવાનો અને તેના યોગ્ય વિચારો પોતાના જીવનમાં ઉતારવાનો આ પ્રયાસ આપણે સૌના સહકારથી આગળ વધારીએ.
સર્વ વાચકોને આ ચિંતનયાત્રા માટે હૃદયપૂર્વક શુભેચ્છા!
શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ
— રમેશ ભોળે